Notice: Undefined index: HTTP_REFERER in /storage/ssd5/427/1552427/public_html/include/licznik.php on line 14
Grzegorz Kocyk - Między Pilicą i Radomką (Zapilcze)

I Wojna


      W XX wieku ziemie grabowskie, jak zresztą całe Zapilcze było areną wielu tragicznych wydarzeń I wojny światowej.

      Kiedy na początku sierpnia 1914 roku wybuchła I wojna światowa, ziemia między Radomką a Pilicą, podobnie jak wszystkie ziemie polskie zaboru rosyjskiego położone na zachód od Wisły, znalazły się jak gdyby na marginesie ważnych wydarzeń militarnych. Bowiem ani Rosjanie ani też Austriacy i Niemcy nie przewidywali żadnych rozstrzygnięć strategicznych na lewym brzegu Wisły. Cała uwaga wojujących stron na froncie wschodnim skierowana była gdzie indziej. Na przełomie sierpnia i września 1914 roku ofensywa dwu armii rosyjskich na pojezierzu mazurskim załamała się, dając zwycięstwo wojskom niemieckim. Podjęta w tym czasie wielka operacja austriacka uderzeniem na północ między Wisłą a Dniestrem, rozwijająca się początkowo bardzo pomyślnie dla nacierających, zakończyła się jednak niepowodzeniem i generalnym odwrotem wojsk austriackich. Rosjanie nie tylko odzyskali utracone w czasie operacji tereny, ale wkroczyli do austriackiej Galicji Wschodniej, zajmując min. Lwów. Dopiero październik przyniósł zmiany w układzie sił, przenosząc punkt ciężkości frontu wschodniego na obszary położone na lewym brzegu Wisły.

      Tymczasem w sierpniu i wrześniu 1914 roku na ziemiach pomiędzy Wisłą a Pilicą toczyły się walki o znaczeniu lokalnym, a działające tutaj wojska rosyjskie, niemieckie i austriackie za główny cel stawiały sobie osłanianie od zachodu wielkich operacji na wschodnim brzegu Wisły.

      Sierpniowo-wrześniowe niepowodzenia austriackie i w konsekwencji utrata znacznej części Galicji, pociągały za sobą nowe przemieszczenia sił i przeniesienie punktu ciężkości walk frontu wschodniego na ziemie położone na zachód od Wisły. Dowództwo austriackie we współpracy, stworzyło potężną siłę uderzeniową w postaci dwu armii: 9 Armii Niemieckiej i 1 Armii Austriackiej. 1) Dziewiąta Armia składała się z pięciu korpusów: XI, XVII, , XX, Rezerwowy Korpus Gwardii, Korpus Woyrscha. Łącznie siły austriacko –niemieckie to 26 dywizji piechoty i cztery dywizje kawalerii. Celem tej siły było zdobycie twierdzy dęblińskiej a następnie zdobycie Warszawy.

      Rosjanie, którzy bacznie obserwowali ruchy wojsk przeciwnika przygotowali do obrony spodziewanego pola walki tak wielkie zgrupowanie sił, że dwukrotnie przewyższały one wojska niemiecko-austriackie. Rosjanie oczekiwali na natarcie.

      Dnia 28 września 1914 roku, natarciem 9 Armii Niemieckiej na szerokim froncie od Pińczowa do Pilicy, rozpoczęła się wielka operacja zwana ofensywą październikową. 2) Teren gminy Grabów był fragmentem wielkiej linii frontu rozciągającej się od Karpat do Warszawy.

      Znaczne sukcesy osiągnięte już po pierwszych dniach operacji spowodowały, że dowództwo sił austro-niemieckich odstąpiło od pierwotnego zamierzenia tj. od wspólnego opanowania najpierw Dęblina a później Warszawy. Wojska rozdzielono i 9 Armia Niemiecka została skierowana wprost na Warszawę, zaś zdobycie Dęblina pozostawiono 1 Armii Austriackiej. Takie rozczłonkowanie sił okazało się fatalne. Niemcy Warszawy nie zdobyli-ponieśli klęskę pod Błoniem i zostali zmuszeni do odwrotu.

      W czasie gdy Niemcy, już po klęsce pod Błoniem cofali się, dowódca 1 Armii Austriackiej, gen. Wiktor Dankl rozwijał swoje wojska pomiędzy Radomiem a ujściem Iłżanki do Wisły. Jego zadaniem było wyrzucenie dywizji rosyjskich za Wisłę. Bitwa zwana dęblińską zaczęła się 21 października . Przez pięć dni toczyły się zażarte boje. Dwudziestego szóstego października Dankl uznał się za pokonanego i po stracie prawie 50 tysięcy żołnierzy dał rozkaz do odwrotu. 3)


      Po przesunięciu się działań wojennych na wschód w sierpniu 1915 roku, ziemie Królestwa Polskiego znalazły się w rękach państw centralnych. Południowa część Królestwa Polskiego na płn. do rzeki Pilicy została objęta okupacją austro-węgierską. Obszar ten podległ utworzonemu w sierpniu 1915 roku Generalnemu Gubernatorstwu Wojskowemu w Polsce, z siedzibą w Kielcach, a od 1 października w Lublinie. Władzę administracyjną na szczeblu powiatu pełniły Komendy Powiatowe. Na interesującym nas obszarze ( byłe województwo radomskie) Komendy Powiatowe miały swoje siedziby w Kozienicach, Radomiu, Opocznie, Końskich.

      Działania wojenne zostawiły po sobie tysiące mogił, porozrzucanych po polach, w jarach, wąwozach, w lasach i wśród zabudowań. Te wielkie pola bitew trzeba było uporządkować i to jak najszybciej, przede wszystkim ze względów sanitarnych. Rozsiane w różnych miejscach mogiły były przeszkodą dla uprawy pól i prowadzenia innych działań gospodarczych. Przy pracach terenowych chciano wykorzystać jak najtańszą siłę roboczą a więc jeńców. śpieszono się z ekshumacjami, żeby zdążyć przed zawarciem pokoju. Duże znaczenie odgrywała sprawa późniejszych kosztów utrzymania rozrzuconych mogił. Starano się zmniejszyć ich liczbę i skomasować na zbiorczych cmentarzach wojennych. Ważną rolę w porządkowaniu grobów wojennych odgrywał również czynnik propagandowy oraz zwykły humanitaryzm w traktowaniu poległych, którzy po raz pierwszy ginęli na tak wielką skalę. Poszukiwania grobów prowadzono od razu po wycofaniu się frontu na wschód. Zajmowały się tym posterunki żandarmerii, do których obowiązków należało ustalenie lokalizacji grobów oraz ich nanoszenie na mapy. Wypełniały one również drukowane arkusze, tzw. karty katastralne, w których podawano informacje dotyczące położenia grobów, ich ilość, numerację i datę założenia; określano ich charakter( pojedyncze lub masowe), przynależność armijną poległych, nazwiska, stopnie, jednostkę oraz liczbę bezimiennych i nieznanych żołnierzy, pochowanych w danym grobie. Materiały te dostarczano do komend powiatowych, gdzie tworzono zbiorcze rejestry. Wkrótce zaczęły powstawać zbiorcze cmentarze. 4)

      Cmentarz taki, będący świadectwem wielkiej ofensywy październikowej, która przetoczyła się przez Zapilcze, powstał w Grabowie nad Pilicą, dziś już w ruinie. Jest to samodzielny duży cmentarz po prawej stronie szosy Warka-Kozienice przez Głowaczów, u jej wylotu z Grabowa, w miejscu oznakowanym jako dojazd do stacji benzynowej. Przed cmentarzem 1914/15 w wygrodzonej części znajduje się kopiec i cokół betonowy z tablicą upamiętniającą 17 poległych mieszkańców gminy Grabów nad Pilicą w latach 1918-1920. Cmentarz właściwy był oddzielony od tej części ogrodzeniem z elementów żelaznych z których zachowały się cztery słupy w postaci czterech walcówek i oryginalna furta, kuta z elementów kalibrowanych. Po środku furty symbol “A.D. 1914“ mimo, że z treści tabliczek nagrobnych wynika, że pochowani są polegli z 1915 roku (niewielka ilość). Pierwotny obszar był prawdopodobnie większy. 5) Początkowo cmentarz otoczony był parkanem kamiennym, który rozebrano na budowę i remonty dróg w 1956 roku. 6) Zdecydowana większość pochowanych to żołnierze 9 Armii Niemieckiej polegli w dniach 24-25 października 1914 roku. Dziewiąta Armia Niemiecka po klęsce pod Warszawą nie wycofała się pośpiesznie na zachód przed 20 X 1914 roku. Niemieckie pułki piechoty (RIR) nr 64, 93, 148, 152, i 5 Korpusu Gwardii wypełniły zobowiązania sojusznicze osłaniając od północy 1 Armię gen. Dankla. Na 86 zidentyfikowanych krzyży żeliwnych, tylko 18 jest kompletnych. Większość krzyży (ok. 50) umocowana jest pionowo lecz w nienaturalnym zagęszczeniu w trzech rzędach tuż przy wejściu po lewej stronie. ślady układu grobów są zatarte. Z tabliczek zachowanych na fragmentach żeliwnych krzyży odczytano 46 nazwisk, a wśród nich polskie. 7)

      Mieszkańcy gminy Grabów nad Pilicą brali czynny udział w walkach o niepodległość Polski. Nazwiska 17 poległych umieszczone są na wyżej wymienionym pomniku ku ich czci.

      Istnieją nie potwierdzone informacje że w czasie II wojny światowej, podczas walk na przyczółku warecko -magnuszewskim było to miejsce pochówku żołnierzy Wehrmachtu.


1) J. Franecki, Bitwa pod Laskami s. 26-33. w Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego t. XXII, zeszyt 1-2, Radom 1985
2) M. Zagórniak, 1914-1918 Studia i szkice z dziejów I wojny światowej. Kraków 1987, WL, s. 131-132
3) J. Franecki j.w., s.26-33
4) Urszula Oetingen, Groby wojenne pod okupacją austro-węgierską w Królestwie Polskim(1915-1918) i w państwie polskim (1919-1939) w: Radomir1988 nr 4, s 2-10.
5) E.Boryczko, zbiory własne, Opis cmentarza wojskowego w Grabowie n/P.
6) AG w Grabowie n/P, uchwała nr14/56
7) E.Boryczko, j.w.
www.000webhost.com
Ostatnia aktualizacja strony: 2017/05/8Kopiowanie materiałów jedynie za zgodą autora!Created by: Hubertus